Архив рубрики: Մայրենի լեզու

Սաադիի վերջին գարունը

Ավետիք Իսահակյան
Գարուն էր:Մեկը այն անհամար գարուններից, որ զարդարել են երկիրը, և որոնցից հարյուր հատ ապրեց երջանկության և տխրության բանաստեղծը՝ Սաադին:
Առավոտ շատ վաղ զարթնեց Սաադին. իջավ պարտեզը, որ ծաղկում էր Ռոքնաբադ գետի ափին: Նորից լսելու համար բլբուլների երգը և տեսնելու համար գարնան հրաշքը:
Նայեց Շիրազի դաշտին, որ մանկության շնորհներով ու վարդերով պճնված՝ վաղորդյան նիրհն էր առնում՝ պարուրված բուրալից ճերմակ շղարշներով:
Նստեց ծաղկած հասմիկի տակ, Սպահանի գորգի վրա, և բռնեց դողդոջ մատներով վարդենու նոր բացված կարմիր-կանաչ կոկոնը և մրմնջաց յուրովի.
«Ինչպես մատաղ աղջիկը ժպտում է գգվող սիրեկանին, այնպես էլ վարդը իր շրթերն է բանում առավոտյան հովիկին»:
Թեև շա՜տ ծերացել էր Սաադին, սակայն նրա հոգին երազի աչքերով և ականջով երազի՝ տեսնում էր ու լսում աշխարհի չքնաղ իրերն ու ձևերը, երգերն ու լռությունը անհայտ ոլորտների, որովհետև տակավին զրույց էր անում նրա հետ բանաստեղծության կախարդ ոգին – Զմրուխտ թռչունը, որ իր հավերժական բույնն էր կերտել Կաֆ լեռան գագաթին, աստղերի մեջ…
Երգում էին բլբուլները՝ գորշ զգեստ հագած և լուսեղեն աչուկներով. երգում էին իրենց դյութական ռուբայաթները սիրո կրակով կրակված, – ու երգում էին Սաադիի սրտի մեջ:
Քնքուշ հովը վարդերի ականջներին կուսական շնչով բարևագրեր էր շշնջում, որ բերել էր հեռավոր սիրահար վարդերից,- և կարդում էր Սաադիի հոգին սիրո բարևագրերը…
«Սիրող սիրտը լսում է միշտ այն բոլոր խոսքերը, որ մրմնջում են իրերը: Աշխարհը լի է հնչուն դաշնակություններով: Աշխարհը թրթռում է անվախճան և սիրավառ արբեցումով», – հիշեց Սաադին իր հին խոսքերը:
Ականջը բլբուլների երգերին և սպիտակ գլուխը կարմրափթիթ վարդերի մեջ սուզած՝ ծծեց Սաադին հեշտության բույրերը, և բույրերով գինովի՝ աչքերը գոցեց. – և տեսավ աշխարհը իր հոգու մեջ, ինչպես երազի մեջ մի երազի:
Տեսավ Հնդու խաղաղության գետերը սրբազան լոտոսներով օծուն:
Տեսավ իմաստուն փղերին, որ խորհում են մթին ջանգյալների մեջ:
Եվ Դեհլիի ոսկեդիպակ ապարանքների մեջ սիգաճեմ աղջիկներին տեսավ՝ գիշերագեղ մազերի մեջ կարմիր նունուֆարներով:
Տեսավ Թուրանի մրրկաշունչ տափաստանները և մրրիկների մեջ խոյացող ամեհի հելուզակներին՝ կայծակե թրերով:
Տեսավ նույնպես անապատը բոցակեզ, բեդվինների նժույգների վազքը սրարշավ առյուծների ետևից՝ արծիվների թևերի տակ:
Եվ երկյուղած ուխտավորների անծայր քարավաններ տեսավ. Աղոթքով ու երգով Մեքքայի դարբասների առաջ նրանց ծունկի գալը:
Եվ տեսավ Մսրա աշխարհի հնագեղ հրաշքները և կապույտ ծովերի ծփուն բյուրեղը: Եվ Դամասկոսի թավիշ աղջիկներին, լուսնկա մարմնով, որոնց երկար ու քնքուշ ձեռները, մանյակի պես, փաթաթվել էին երիտասարդ Սաադիի պարանոցով…
Սաադին հառաչեց՝ աչքերը բանալով.
Ավա՜ղ, անցավ հարյուր տարիս մի գիշերվա երազի պես, թռավ թեթև մի վայրկյանի մեջ, որովհետև դուք միշտ ուղեկցում էիք ինձ, ո՛վ հեքիաթ, ո՛վ բլբուլներ ու վարդեր, և դո՛ւք, վարդերի քույր շնորհագե՛ղ աղջիկներ…
Երկնքի երփնավառ պարտեզների միջից դուրս բխեց արեգակը, և հուրհրացին ամեն թերթ ու փերթ, ամեն քար ու գուղձ, որովհետև գիշերը ադամանդի փոշի էր շաղ տվել բոլոր նրանց վրա:
Սաադին նայեց շուրջը խորունկ ու հետաքրքիր հայացքով. Նայեց երկնքի կապույտ վրանին՝ արշալույսի մեջ թաթախուն, ոսկու մեջ ճախրող թռչուններով:
Նայեց այնպես զարմացած և սքանչացած.
_  Այո՛, հրաշք է աշխարհը, հեքիաթ է, գեղեցիկ և անհուն զարմանալի:
Եվ ամեն օր նայում եմ աշխարհին և ամեն օր զարմացած, կարծես առաջին անգամն եմ տեսնում աշխարհը. – աշխարհը՝ առօրյա և միշտ հիասքանչ, աշխարհը՝ հնօրյա և միշտ նորաստեղծ, հավիտենական մի անծանոթ հրապույրով առինքնող:
Սաադին նորից նայեց աշխարհին. տարերքի այս բազմազան ու հրաշազան խաղին, երբ աչքին ընկավ երկու տատրակ, որ կարմիր տոտիկներով շրջում էին կանաչ մարգերի վրա, քաղցր գըվգըվալով. և նորից խոսեց իր սրտում.
Կախարդված է աշխարհը, և բոլոր իրերը հմայված են մի անտեսանելի վհուկի դյութական գավազանով, և հեքիաթացած է ամեն բան:
Աշխարհը գլխիվայր հոսում է, քայքայվում է ու ձևալուծվում, և ի՞նչն է, որ նորից կերտում է ու կաղապարում այս հոյակապ աշխարհը, և մեր հոգու շուրջը փռում այս հրաշքն ու հեթիաթը:
Ո՞վ ստիպեց եղնիկին, որ պապակ սրտով մագլցի սեպ ժայռերը՝ եղջյուրները քարերին փշրելով ու տարփալից մռնչյունով թավուտները թինդ հանե:
Ո՞վ ստիպեց, որ վարդը ճեղքե իր զմրուխտյա զրահը և բուրե հեշտագին:
Ո՞վ ստիպեց մարդուն, որ անհայտից բխե ձև ու հոգի առած՝ մտածելու և տառապելու համար. զգալու հուրը մեզ այրող ըղձանքի և չըփափագի երբե՛ք մեռնելու:
Ո՛վ սեր, դո՛ւ անպարտելի ստիպմունք, դո՛ւ քաղցր բռնություն. ես վաղո՜ւց ճանաչում եմ քեզ: Սակայն բնավ չհասկացա քո խորքն ու խորհուրդը…
Եվ տեսանողի հոգով նախազգաց Սաադին, որ այս վերջին գարունն է, որ ինքն ապրում է:
Վերջի՛ն գարունը:
Պարտեզի դռնակը բացվեց:
Սպիտակ շղարշները հովին ծփծփուն՝ ներս մտավ Նազիաթ, Սաադիի սիրած շիրազուհին, որ միշտ այցի էր գալիս ծերունի բանաստեղծին:

Սաադին սիրում էր նրան իր անթառամ սրտի երիտասարդ ավյունով, և ոսկի բառերով քանդակել էր նրա պատկերը անմահ «Գյուլստանի» մեջ:
Նազիաթ՝ վարդերի փունջը գրկին, մոտեցավ բանաստեղծին և վարդաբույր ձայնով ողջունեց:
Տխուր էր Սաադին: Հառաչանքը թրթռում էր նրա գունատ շրթներին:
Ինչո՞ւ ես տխուր, դո՛ւ, ամենաերջանիկը մահկանացուներիս մեջ: Ինչո՞ւ ես տխուր:
Սաադին լուռ էր:
Ես սիրում եմ քո տխրությունը, ո՛վ Սաադի, իմաստուն է քո թախիծը. և դու ասել ես քո աստվածային լեզվով, թե մարգարիտը վերքից է, որ կծնի, և խունկը այրվելով է, որ իր անուշ հոգին կբուրե:
Սաադին նայեց Նազիաթին դալուկ ժպիտով:
Տե՛ս, վարդեր եմ բերել քեզ համար, իմ պարտեզի թավիշ վարդերից:
Եվ ծերունուն պարուրեց վարդերով և լուսեղեն մատներով շոյեց բանաստեղծի ճակատի մռայլը:
Քո շնորհած վարդերը, ո՛վ դրախտի աղջիկ, աշխարհի ամենաչքնաղ վարդերն են եղել միշտ և երբեք չեն թառամել:

Այո՛, Սաադի. «Ինչո՞ւ վարդը հոտոտելիս խորհել նրա վաղանցուկ շնորհի մասին: Պահի՛ր հիշատակը բույրի, և դյուրին կլինի մոռանալը, որ վարդը թառամած է վաղուց»:
Արծաթի ձայնով արտասանեց Նազիաթ բանաստեղծի վաղեմի խոսքերը:
Եվ նրա երազաբույր վարսերը գգվեցին Սաադիի դեմքը, երբ Նազիաթ ծունկի եկավ բանաստեղծի մոտ, և պարտեզում մի անուշ հով ծիածանի թևերը թափահարեց Սաադիի գլխի վերևը – այդ Զմրուխտ թռչունի չքնաղ թևերն էին, որ ծուփ եկան, երբ Սաադին դողդոջ մատներով շոյեց Նազիաթի երազաբույր վարսերը:
Եվ ապա Սաադին հոգու խորին հատակից նայեց մեկ՝ իր շուրջը բռնկած հեքիաթ-աշխարհին, մեկ՝ իր առջևը՝ լուսաժպտուն հրաշք-աղջկան, և զգաց տաք արցունքի մի կաթիլ իր հին սրտի մեջ, և բռնելով աղջկա փոքրիկ ձեռքը, համբուրեց ու դրեց լացող սրտի վրա՝ ասելով.

Քո շուշան մատներով գրի՛ր «Գյուլստան»-իս հետին էջի վրա իմ այս վերջին խոսքերը.
«Ծնվում ենք ակամաապրում ենք զարմացածմեռնում ենքկարոտով…»:

Վենետիկ 1923թ.

Реклама

Առակ Լաֆոնտենից

ժլատը կորցնում է ամեն ինչ՝
Ցանկանալով ձեռք բերել ամեն ինչ:
Որպեսզի երկար չփնտրեմ օրինակներ,
Չնայած, վստահ եմ, որ դրանք շատ են:
Փորփրելն էլ ծուլություն է:
Այսպես ես մտադրված եմ Ձեզ հին առակ ասել:
Ահա թե ինչ եմ կարդացել պատանի տարիներին ժլատի մասին:
Կար մի մարդ,
Ով չգիտեր ո՛չ ձկնորսությունից, ո՛չ արհեստներից,
Բայց իր սնդուկները ակնհայտորեն լեցուն էին:
Նա ուներ աքլոր,
Ով ձու էր ածում
Բայց ոչ հասարակ,
Այլ ոսկե:
Նա դրա համար շատ ուրախ էր,
Որ ինչ-որ չափով հարստանում էր.
Բայց դե ժլատի համար քիչ էր,
Նրա մտքով անցավ,
Որ եթե կտրի աքլորի վիզը
Այնտեղ կգտնի գանձ:
Եվ այսպես,մոռանալով նրա ներդրումըՙ
Ապերախտորեն, չվախենալով մեղքիցՙ
Կտրեց աքլորի վիզը:
Եվ արդյունքումՙ
Հանեց ուղղակի այն, ինչ լինում է հավի ներսում:

Առակի թարգմանություն

Два монаха

Поймите, то, что человек видит чётче всего в других, то он несёт в себе. Его суждения есть активное отражение того, что подавлено или не реализовано в нём самом.
Два монаха дзэн переходили вброд бурную речку. Недалеко от них стояла очень красивая юная девушка, которая тоже хотела переправиться через реку, но боялась. Она попросила монахов помочь ей. Один из них молча взял её на плечи и перенёс на другой берег. Второй монах был в бешенстве. Он не сказал ничего, но внутри он весь кипел: «Это же запрещено! Писания запрещают монахам даже прикасаться к женщине, а этот не только прикасался, но и нёс её на своих плечах!» Когда они пришли в монастырь, на дворе был уже вечер. Тут раздражённый
монах повернулся к первому и сказал:
— Смотри, я должен рассказать об этом настоятелю, я должен сообщить. Это запрещено! Ты не должен был так поступать!
Первый монах удивлённо спросил:
— О чём ты говоришь, что запрещено?
— Ты забыл? — сказал второй. — Ты нёс красивую юную женщину на плечах.
Первый монах рассмеялся и ответил:
— Я перенёс её на другой берег за одну минуту и сразу же оставил её там. А ты всё ещё несёшь её?

Երկու վանական

Հասկացեք, եթե մարդը հստակ ինչ-որ բան է տեսնում ուրիշների մեջ, ապա ինքը նույնը  կրում է իր մեջ: Նրա դատողությունները այն ամենի ակտիվ արտացոլումն են, ինչը չի իրագործվել և ճնշվել է իր մեջ:
Երկու վանական անցնում էին վարարուն գետը: Նրանցից քիչ հեռու կանգնած էր  շատ գեղեցիկ մի  աղջիկ, ով նույնպես ցանկանում էր գետն անցնել, բայց վախենում էր: Նա խնդրեց վանականներին, որ օգնեն իրեն:Նրանցից մեկը առանց որևէ խոսքի վերցրեց աղջկան իր ուսերի վրա և անցկացրեց մյուս ափը: Մյուս վանականը կատաղեց:Նա ոչինչ չասաց, սակայն ներսից եռում էր և մտածում. <<Դա արգելված է, Սուրբ Գիրքը վանականներին արգելում է նույնիսկ կպնել կանանց, իսկ սա ոչ միայն դիպավ, այլ նաև առավ ուսերի վրա>>: Երբ նրանք հասան վանք, արդեն երեկո էր:Այդ ժամանակ  բարկացած վանականը շրջվեց և մյուսին ասաց.
-Նայիր, ես պետք է դա ասեմ Վանահորը և  պետք է տեղյակ պահեմ  նրան:Դա արգելված է:Դու չպիտի այդպես վարվեիր:
-Ինչի՞ մասին ես խոսում, ի՞նչն է արգելված:
-Դու մոռացե՞լ ես,-ասաց երկրորդը,-դու այն գեղեցիկ աղջկան  ուսերիդ վրա տարար:
Առաջին վանականն քմծիծաղեց և  ասաց.
-Ես անցկացրի նրան մյուսը ափ մեկ րոպեում և անմիջապես  թողեցի  այնտեղ, իսկ դու դեռ տանու՞մ ես նրան:

Թեստային առաջադրանք

1.Տրված բնագրում  լրացնել բաց թողնված տառերը:

Օգոստոսյան լուսնկա գիշեր էր:Աղբյուրի գողտրիկ  հուշարձանի մոտ, ակացիաների կաթնամշուշ ստվերում, միայնակ կանգնած էր Մարանը. շուրջբոլորը մի տրտմաշուք անդորրություն էր տիրում:Լուսաթաթախսպասումի մեջ ինչ-որ խռովք էր համակել Մարանին:Նա մերթ անքթիթ զննում էր ուռենու տակ լուսաստվերից գոյացած ժանյակը, մերթ ունկնդրում ծղրիդների միալար օրհներգը, ակնավճիտ աղբյուրի խոխոջյունը և ինչ-որ անծանոթ ձայներ:Մեկընդմեջ հայացքն ուղղում էր լուսնկայի արծաթ շողերի տակ գիշերային հորիզոնում գծագրված մեծ ու փոքր Մասիսների բիբլիական կատարներին:Տերևների աննշան շրշյունից անգամ Մարանի մարմնով սարսուռ էր անցնում:

2.Արտագրել՝ մեծատառերը թողնելով միայն անհրաժեշտ դեպքում:

Մեր պապերը թողեցին այրվող Անին , հայրենի Կարսն ու Մուշը, կապուտակ Վանա ծովն ու դրախտային Բյուրակնը և ցրվեցին  աշխարհով մեկ:

3.Բառերը գրել միասին, անջատ կամ գծիկով

Բազմերանգ, վաղուց ի վեր, ծառ ու ծաղիկ, շուտ-շուտ, հուր-հրեղեն, վառ կարմիր, թեթևքաշային, դեմ-դիմաց:

4.Յուրաքանչյուր սյունակից ընտրելով մեկական նախածանց և արմար՝ կազմել նախածանցավոր բառ

Ստորաքարշ
Ենթավարպետ
մականուն
ընդարձակ
անդրադարձ
ներամփոփ

5.Ամեն տողում գտնել խիզախ բառի հոմանիշը

Ա.մոլեգին, անվեհեր, ինքնահավան, ապերաստան
Բ.նենգ, հպարտ, արի, վեհ
Գ.Անզուսպ, հայրենանվեր, կտրիչ, կտրիճ

6.Տրված բառերը տեղադրել նախադասության մեջ՝ ենթարկելով համապատասխան փոփոխությունների:

ա.Շատ էր մտածում թագուհին և մի տեսակ  տրտմության անձնատուր լինում ՝ օրերով  փակվում  դղյակում և կամ միայնակ զբոսնում այգու հեռավոր ծառուղում:

բ.Վանքի անշուք խուցերից մեկում, որը նախկինում ծառայել էր ապաշխարհության համար, նեղլիկ սեղանի վրա մտասույզ կռացած էր զորապետը:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ, ԹԱՐՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

0_a0789_21f416cf_orig.jpg

Давным-давно жила-была ветвистая и большая яблоня. Маленький мальчик любил приходить к ней и играть возле неё. Он забирался на верхушку яблони, ел там яблоки, а затем дремал в ее тени. Он любил это дерево, а дерево любило его, любило играть с ним. Время шло, мальчик подрос и уже не играл у яблони каждый день. Однажды он пришел к дереву с печальным видом.
— Подойди и поиграй со мной. — попросила яблоня.
— Я уже не маленький, я не играю больше возле деревьев. — ответил мальчик.— Я хочу игрушки. Мне нужны деньги, чтобы их купить.
— Извини, у меня нет денег, но ты можешь собрать все мои яблоки и продать их. Тогда у тебя будут деньги. Мальчик очень обрадовался! Он сорвал с дерева все яблоки и ушёл довольным. Мальчик не приходил после того, как взял все яблоки. Дерево грустило. В один прекрасный день мальчик, который уже превратился во взрослого мужчину, вернулся.
Яблоня обрадовалась.
— Иди сюда, поиграй со мной!
— У меня нет времени играть с тобой. Мне нужно работать, я содержу свою семью. Сейчас нам нужен кров. Можешь помочь мне?
— Извини, мне негде вас приютить. Но ты можешь спилить мои ветви и построить себе дом.
Мужчина срубил все ветви дерева и ушёл довольным.
Яблоня была рада видеть его счастливым, но он с тех пор не приходил. Ей вновь было одиноко и грустно. В один жаркий летний день мужчина вернулся, дерево было просто счастливо увидеть его!
— Подойди и поиграй со мной!
— Я уже старею. Хочу отправиться в плавание, чтобы отдохнуть. Ты можешь мне дать лодку?
— Используй мой ствол, чтобы построить лодку. Отправляйся в плавание и будь счастлив. Итак, мужчина срубил ствол яблони, чтобы сделать лодку. Он отправился в плавание и не показывался долгое время.
Через много лет мужчина всё же вернулся.
— Прости, мальчик мой. У меня нет больше ничего для тебя, даже яблок — сказала яблоня.
— Ничего страшного, у меня нет ни одного зуба, чтобы грызть, и я знаю, что у тебя и ствола нет, чтобы взобраться…
— Я и вправду ничего не могу тебе дать. Единственное, что осталось — мой уже умирающий пенёк…
— Мне сейчас большего и не надо, только место для отдыха. Я устал за всё эти года.
— Отлично- сказала яблоня. Старый пень — лучшее место, чтобы прислониться к нему и отдохнуть. Посиди со мной и отдохни.
Мужчина сел. Яблоня была счастлива и улыбалась сквозь слёзы. Эта история о каждом. Дерево — как наши родители. Когда мы были маленькими, мы любили играть с Мамой и Папой. Когда выростаем, мы покидаем их и возвращаемся лишь тогда, когда нам что-то нужно, или когда у нас проблемы. Что бы ни было, родители всегда будут на нашей стороне и сделают для нас всё возможное, лишь бы мы были счастливы. Можно сказать, что мальчик был жесток к дереву, но именно так мы и обращаемся к своим родителям. Мы воспринимаем их как нечто совершенно обыденное. Мы не ценим всё, что они делают для нас, пока не станет слишком поздно…

Շատ վաղուց կար մի սաղարթախիտ և մեծ խնձորենի: Փոքրիկ տղան սիրում էր խաղալ նրա հետ: Նա բարձրանում էր ծառի գագաթը, խնձոր էր ուտում, այնուհետև հանգստանում նրա ստվերում: Տղան սիրում էր ծառին, ծառն էլ`տղային էր սիրում և նաև սիրում էր խաղալ նրա հետ: Ժամանակ անցավ, տղան մեծացավ և այլևս ամեն օր չէր խաղում ծառի հետ: Մի օր նա տխուր եկավ ծառի մոտ:
— Մոտեցիր և խաղա ինձ հետ,- խնդրեց խնձորենին:
— Ես արդեն փոքր չեմ և այլևս չեմ խաղում ծառերի հետ, — պատասխանեց տղան: Ես խաղալիքներ եմ ուզում և ինձ գումար է պետք, որպեսզի գնեմ դրանք:
— Կներես, ես գումար չունեմ, բայց դու կարող ես հավաքել իմ խնձորները և վաճառել: Այդ դեպքում դու գումար կունենաս ու կգնես խաղալիքներ:
Տղան շատ ուրախացավ: Նա հավաքեց խնձորները և գոհ հեռացավ: Խնձորները հավաքելու օրվանից հետո տղան չվերադարձավ: Ծառը տխրեց:
Մի  օր, երբ տղան հասունացել և արդեն մեծ տղամարդ էր դարձել, վերադարձավ: Խնձորենին ուրախացավ.
— Արի այստեղ և խաղա ինձ հետ:
— Ես ժամանակ չունեմ քեզ հետ խաղալու: Ես պետք է աշխատեմ. ես իմ ընտանիքն եմ պահում: Հիմա մեզ ապաստան է հարկավոր: Կարո՞ղ ես օգնել ինձ:
— Կներես, ես չեմ կարող քեզ համար օթևան դառնալ:  Բայց դու կարող ես կտրել իմ ճյուղերը և տուն կառուցել դրանցով:Տղամարդը կտրեց ծառի բոլոր ճյուղերը և գոհ հեռացավ: Խնձորենին ուրախ էր` նրան երջանիկ տեսնելով: Բայց նա այդ օրվանից խնձորենուն չայցելեց: Խնձորենին դարձյալ մենակ էր ու տխուր:
Մի  օր տղամարդը վերադարձավ, ծառը նորից երջանկացավ՝ տեսնելով նրան:
— Արի և խաղա ինձ հետ,-նորից խնդրեց խնձորենին:
— Ես արդեն ծերացել եմ: Ուզում եմ գնալ նավարկության, որպեսզի հանգստանամ: Դու կարո՞ղ ես ինձ նավակ տալ:
— Օգտագործիր իմ բունը` նավակ կառուցելու համար: Գնա նավարկության և եղիր երջանիկ:
Տղամարդը կտրեց ծառի բունը, որպեսզի նավակ կառուցի: Նա ճանապարհվեց նավարկության և չերևաց երկար ժամանակ: Մի քանի տարի անց տղամարդը վերադարձավ:
— Ներիր, իմ տղա: Ես ոչինչ չունեմ քեզ տալու, նույնիսկ` խնձոր.- ասաց խնձորենին:
— Հոգ չէ, ես չունեմ ոչ մի ատամ, որպեսզի ուտեմ, նաև գիտեմ, որ դու նույնիսկ բուն չունես, որ բարձրանամ:
— Ես, իրոք, չեմ կարող քեզ ոչինչ տալ: Միակ բանը, որ մնացել է, իմ չորացող կոճղն է:
-Ինձ հիմա շատ բան էլ հարկավոր չէ, միայն տեղ` հանգստանալու համար: Ես հոգնել եմ բոլոր այս տարիներին, հին կոճղն ամենալավ տեղն է, որին կարող եմ հենվել և հանգստանալ:
-Նստիր ինձ հետ և հանգստացիր:
Տղամարդը նստեց: Խնձորենին ուրախ էր, նա ժպտում էր արցունքների միջից:
Սա պատմություն է յուրաքանչյուրի մասին: Ծառը խորհրդանշում էր մեր ծնողներին: Երբ մենք փոքր ենք, սիրում ենք խաղալ մայրիկի և հայրիկի հետ:
Երբ մեծանում ենք, թողնում ենք նրանց և վերադառնում միայն այն ժամանակ, երբ մեզ ինչ-որ բան է անհրաժեշտ կամ, երբ խնդիրներ ենք ունենում: Ինչ էլ որ լինի, ծնողները միշտ մեր կողքին են և ամեն ինչ անում են մեր երջանկության համար: Կարելի է ասել, որ տղան ծառի հետ դաժան վարվեց, բայց հենց այդպես էլ մենք ենք վարվում մեր ծնողների հետ: Մենք նրանց վերաբերվում ենք, ինչպես սովորական ինչ-որ բանի: Մինչև ուշ չի լինում, մենք չենք գնահատում այն ամենը, ինչ նրանք անում են մեզ համար:

Եղիշե Չարենց

Կարսը Չարենցի ծննդավայրն է։ Կարսի հիմնադրումը վերագրվում է 4-րդ դարին։ Հին շրջանի մատենագիրները Կարսըկոչում են «Կարուց բերդ»: Կարսի` իբրև քաղաքի ծնունդը հաշվվում է 10-11-րդ դարերից, հենց այդ ժամանակներից էլավելի որոշակի են քաղաքին վերաբերող տեղեկությունները մատենագրական աղբյուրներում։ 928-961թթ. ԿարսըԲագրատունիների, 963-ից` Վանանդի թագավորության մայրաքաղաքն էր։ 1065թ. սելջուկները գրավում են քաղաքը, որնայնուհետև անցնում է մերթ սելջուկների, մերթ պարսիկների, ապա թուրքերի ձեռքը։ 1877-78թթ ռուս-թուրքականպատերազմից հետո քաղաքն անցնում է Ռուսաստանի տիրապետությանը, 1921-ին Կարսի պայմանագրով կրկինանցնում Թուրքիային։ Ապագաբանաստեղծի մանկությունն ուպատանեկությունըանցել են Կարս քաղաքում։ Չունենալովսեփական բնակարան՝ նրանք (Սողոմոնյանների ընտանիքը) ապրել են Կարսի տարբեր թաղամասերում:
Հայտնի է, որ Կարսն ուներ երեք գրախանութ, որոնց մշտական հաճախորդներից էր պատանի Եղիշեն։ Իսկ որ նա գրքերշատ էր գնում‚ հաճախ սնունդի ու հագուստների հաշվին, վկայում են ընկերները։ «Մեկ անգամ նրանց տանը վեճ ծագեց, — հիշում է ընկերներից մեկը։ – Հայրը` Աբգար աղան, փող էր տվել, որ Եղիշեն կոշիկ առնի, իսկ որդին, առանց երկար ուբարակ մտածելու, այդ գումարով գրքեր առած եկավ տուն։
– Տո, դու խելքդ հացի հե՞տ ես կերել,– զայրացավ հայրը։ – Բոբի՞կ պիտի ման գաս։
Եղիշեն ձայն չհանեց, բայց հետո, երբ դուրս եկանք ու գնում էինք մեր տուն, ճանապարհին ասաց.
– Լավ է ոտքից բոբիկ լինել, քան թե խելքից»:

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1888 թվականին, տասնինը տարեկան հասակում, Թումանյանն ամուսնանում է տասնյոթամյա Օլգա Մաճկալյանի հետ:
ՕԼԳԱ ՄԱՃԿԱԼՅԱՆԻ ՀՈՒՇԵՐԻՑ

Մեր հանդիպումը
1887 թ. սեպտեմբերի վերջերին ես ու ընկերուհիս ` Օսանը գնացինք տատիս մոտ: Ճաշեցինք այնտեղ: Երեկոյան դուրս եկանք փողոց, որ մի նեղ ճանապարհ էր հին, միհարկանի տներով: Հենց տատիս տան կողքին, մի սենյակում ապրում էր մի ընտանիք` նախշքար (ներկարար) Բագրատ Թումանյանը` իր կնոջ հետ: Մենք այդ փողոցումն էինք, երբ այդ տնից դուրս եկավ մի միջահասակ կին, նրա ետևից` բարձրահասակ, նիհար կազմվածքով, գանգուր մազերով մի երիտասարդ: Կինը դիմեց մեզ.
-Չգնա՞նք նորակոչիկներին տեսնելու:Այն տարին հայերից նոր էին զինվոր հավաքում: Մենք հրաժարվեցինք ու եկանք տուն:
Մյուս օրը, կեսօրին, երբ մեր տան պատուհանից դուրս էի նայում, տեսնեմ անցնում է մեր փողոցով նույն գանգուր մազերով տղան:
Ըստ երևույթին, նա երեկ հետևել էր մեզ: Երրորդ օրը եկավ մեր տուն ձեռքին թղթեր, որ իրեն էր տվել կոնսիստորի անդամ Հովհաննես քահանա Մարտիրոսյանը: Ես թղթերը վերցրի, միմյանց նայեցինք, ժպտաց և գնաց: Հետո իմացա, որ կոնսիստորիայի գրագիրն է, լավ էլ ձեռագիր ունի:
Անուշկի տատս ինձ պատմեց, որ այդ տղային վաղուց գիտի, իր հարևանն է, հաճախ իր համար նամակներ է գրում. անունն Օհանես է և շատ է հավանում նրան: Դրանից հետո շարունակ գալիս էր, թղթեր բերում: Շատ անգամ նրան մայրս էր ընդունում, ներս էր կանչում, խոսում էին, թղթերը թողնում էր ու գնում:
Հետո իմացա, որ մայրս, տեր Հովհաննեսի և Ներսես քահանա Աբովյանի հետ, առանց իմ գիտության, որոշել են մեզ նշանել և ամուսնությունից հետո Օհանեսին քահանա ձեռնադրել: Ներսես Աբովյանը (Օհանեսի ընկեր Անուշավան Աբովյանի հորեղբայրը) նույնպես կոնսիստորի անդամ էր:

Մեր ծանոթությունը
1888 թ. հունվարի 1-ին առավոտյան մայրս մեր խոհանոցում մի ծիտ է տեսնում, բռնում է ու բերում սենյակ: Ծիտը դրինք վանդակում: Մայրս ասաց, որ դա լավ նշան է, Նոր տարվա բերած բախտը:
Երեկոյան Օհանեսը եկավ մեր տուն Նոր տարին շնորհավորելու: Մայրս ընդունեց նրան, բերեց սեղանատուն, սկսեցինք զրուցել: Օհանեսը հարցրեց.
-Էդ ի՞նչ ծիտ եք բռնել, տեսնենք ի՞նչ թռչուն է:
Մայրս ցույց տվեց:
Օհանեսը մի երկու ժամ նստեց, խոսեցինք դեսից-դենից ու գնաց:
Մի քանի ժամանակ անց մայրս ասաց, որ ուզում են մեզ նշանել:
…Երկու ամսից մեզ նշանեցին: Հայրը` Տեր-Թադևոսը, եկավ գյուղից մի քահանայի և մի վարդապետի հետ: Մեզ մոտ էլ երկու քահանա կային, էնպես որ չորս քահանա և մի վարդապետ մեզ նշանեցին` 1888 թ. մարտի 24-ին :
Նշանվելուց հետո Օհանեսը համարյա ամեն օր մեզ մոտ էր լինում ճաշերին և գնում էր ուշ երեկոյան: Մի օր Զատկին եկավ, ինձ համար մի զույգ գեղեցիկ կոշիկներ բերեց, նոր ձևի:
Կոշիկներից հետո առաջին նվերը, որ ստացել եմ իմ նշանածից, Հոմերոսի «Իլիականն» ու «Ոդիսականն» էին և «Վերք Հայաստանին»:
Աբովյանի գիրքն ինձ ծանոթ էր արդեն, իսկ Հոմերոսը չէի կարդացել: Օհանեսն ինձ հետ կարդում էր և բացատրություններ տալիս:
Օհանեսը գյուղից եկավ 1888-ի սեպտեմբերի 20-ին: Երկու ամսից, դեկտեմբերի 1-ին պսակվեցինք: Ես տասնյոթ տարեկան էի, Օհանեսը` տասնինը:

…Անցավ մի քանի օր, մեր տանը նորից սկսեցին խոսել Օհանեսին քահանա ձեռնադրելու մասին: Ամեն օր ասում էին, որ գնա եկեղեցի և ժամերգություն սովորի, իսկ նա չէր գնում ու չէր ուզում: Մի տարվա մեջ Թիֆլիսի բոլոր եկեղեցիներում եղավ, բոլորից էլ դժգոհ էր. մի տեղ քահանաները կռվում էին, մյուս տեղը, թե` հեռու է և այլն: Վերջը ղրկեցին վանքի եկեղեցին: Այնտեղ էլ չմնաց: Մի առավոտ պարսավ գրեց թեմի առաջնորդ` Արիստակես եպիսկոպոս Սեդրակյանի վրա և դրանից հետո հեռացավ կոնսիստորի ծառայությունից…